Op steeds meer plekken hoor je: het moet en kan anders. Organisaties moeten nieuwe keuzes maken, anders samenwerken en zich aanpassen aan ontwikkelingen die elkaar snel opvolgen. Heel veel vragen komen terecht bij leidinggevenden en managers. Het zijn de cultuurdragers van de organisatie. Leiderschap is een vak, een ambacht. Het aansturen van een of meerdere teams vraagt om bijzondere eigenschappen. Leidinggeven vraagt meer dan alleen afspraken maken, taken verdelen en resultaten bewaken.
De onderstroom van teams
In een team is veel zichtbaar. Je ziet hoe mensen samenwerken, hoe ze vergaderen, of afspraken worden nagekomen en hoe collega’s op elkaar reageren. Maar een belangrijk deel van wat er in een team gebeurt, zie je niet direct. Denk aan onderlinge verhoudingen, verwachtingen, onzekerheid, vertrouwen, overtuigingen en ongeschreven regels. Dat noemen we de onderstroom.
Die onderstroom heeft invloed op wat er boven de oppervlakte gebeurt. Een team kan bijvoorbeeld afspreken dat medewerkers elkaar vaker feedback geven. Toch gebeurt dat vervolgens nauwelijks. Of iedereen zegt tijdens een vergadering het eens te zijn met een besluit, terwijl er daarna weinig van terechtkomt. Alleen opnieuw uitleggen wat de afspraak is, helpt dan meestal niet.
Kijk verder dan het zichtbare gedrag
Als iets niet goed loopt in een team, ligt het voor de hand om het zichtbare gedrag te willen veranderen. Mensen moeten elkaar beter aanspreken, meer initiatief nemen of beter samenwerken. Maar voordat je een oplossing kiest, is het verstandig om eerst te onderzoeken waarom het gedrag ontstaat.
Neem een team waarin medewerkers elkaar nauwelijks rechtstreeks aanspreken. Misschien weten ze prima hoe je goede feedback geeft. Toch bespreken ze hun irritaties liever met een collega dan met degene om wie het gaat. Dan is een training feedback geven niet automatisch de oplossing.
Interessanter zijn vragen als: wat maakt aanspreken binnen dit team lastig? Wat gebeurt er wanneer iemand een afwijkende mening geeft? Hoe reageert de leidinggevende op kritiek? En welke gewoontes zijn in de loop van de tijd ontstaan? Zo kijk je niet alleen naar het gedrag van individuele medewerkers, maar ook naar de omgeving waarin dat gedrag ontstaat.
Als leidinggevende doe je zelf ook mee
Daar komt nog iets bij. Als leidinggevende sta je niet buiten de dynamiek van je team. Je maakt er zelf onderdeel van uit. Misschien heb je de neiging om snel in te grijpen zodra er spanning ontstaat. Of je probeert conflicten juist zo lang mogelijk te vermijden. Misschien neem je problemen van medewerkers over omdat je wilt dat het werk doorgaat. Dat is begrijpelijk, maar jouw reactie heeft ook weer invloed op hoe anderen zich gedragen.
Daarom helpt het om niet alleen te vragen: waarom doen mijn medewerkers dit? Stel jezelf ook de vraag: wat gebeurt er bij mij als zij dit doen en hoe reageer ik daarop?
Dat vraagt om zelfkennis. Weten wat je sterke kanten zijn, maar ook herkennen welk gedrag van anderen iets bij jou oproept en wanneer je automatisch in een bepaalde reactie schiet.
Niet meteen oplossen, eerst onderzoeken
Goed leidinggeven betekent daarom niet dat je ieder probleem direct moet oplossen. Soms is goed kijken een betere eerste stap. Observeer eerst wat er feitelijk gebeurt. Wanneer ontstaat bepaald gedrag en wanneer juist niet? Kijk vervolgens naar de omstandigheden. Zijn rollen en verantwoordelijkheden duidelijk? Is er ruimte voor verschil van mening? Wat gebeurt er wanneer iemand een fout maakt? En welk gedrag laat je als leidinggevende zelf zien?
Dat betekent niet dat alles wat onder de oppervlakte speelt uitgebreid besproken moet worden. Het doel is ook niet om eindeloos over gevoelens en onderlinge verhoudingen te praten. Het gaat erom dat je beter begrijpt wat invloed heeft op de samenwerking. Vanuit dat inzicht kun je gerichter bepalen wat er nodig is.
Van inzicht naar ander gedrag
Uiteindelijk moet die kennis iets opleveren op de werkvloer. Een beter gesprek, duidelijkere verantwoordelijkheden, andere afspraken of ander gedrag van jou als leidinggevende. Werken met de onderstroom betekent dus niet dat je erin blijft hangen.
Soms zit de verandering juist in iets kleins. Niet meteen reageren als iemand kritiek geeft. Een vraag stellen voordat je een oplossing aandraagt. Een verantwoordelijkheid bij het team laten die je normaal zelf zou overnemen. Of ruimte geven aan een afwijkende mening voordat een besluit wordt genomen.
Zo wordt de onderstroom geen probleem dat opgelost moet worden, maar informatie die je kunt gebruiken om beter leiding te geven.
We hebben leiders met lef nodig
Wijlen Marjan Minnesma (1966-2026), bekend van Stichting Urgenda, was voor velen een inspiratiebron. Zij hield zich bezig met klimaatvraagstukken en de keuzes die daarvoor nodig zijn. Ook over leiderschap en teams had ze een duidelijke boodschap: “We hebben leiders met lef nodig.”
Daarbij gaat het niet alleen om durven beslissen. Het vraagt ook dat je integraal kunt kijken, verschillende belangen met elkaar kunt verbinden en ruimte geeft aan mensen om dingen anders te doen. Dat betekent soms dat er iets mislukt. Goed leiderschap zit dan niet in het voorkomen van iedere fout, maar in hoe je ermee omgaat en wat je ervan leert.
Misschien begint leiderschap met lef daarom dichterbij dan we denken. Zeker als er iets moet veranderen, is het niet genoeg om alleen naar plannen, afspraken en zichtbaar gedrag te kijken. Ook wat onder de oppervlakte speelt, heeft invloed op hoe mensen reageren en samenwerken. Goed leiderschap vraagt dan dat je kunt kijken naar de dynamiek in het team én naar je eigen rol daarin. Boven en onder de oppervlakte.
Meer leren over leiderschap in verandering?
Wil je beter begrijpen wat er in teams en organisaties gebeurt als verandering nodig is, en wat dat van jou vraagt? In de leergang Leiderschap in Verandering verdiep je je in leiderschap, teamontwikkeling, verandermanagement en je eigen rol als professional. Je past de inzichten direct toe op vraagstukken uit je eigen werkpraktijk. Even samen sparren of de leergang bij je past? Vraag dan een persoonlijk adviesgesprek aan. Je kunt je ook direct inschrijven.
